Ngày nay, khi vấn đề ô nhiễm môi trường do rác thải nhựa đang trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với hành tinh, cụm từ “bao bì tự hủy” xuất hiện ngày càng nhiều như một giải pháp “cứu cánh” được tung hô trên khắp các phương tiện truyền thông. Nhưng liệu bao bì tự hủy có thật sự "xanh" như chúng ta vẫn nghĩ? Có phải cứ thấy dòng chữ "tự hủy" là yên tâm sử dụng mà không lo lắng về môi trường? Hay đằng sau đó còn nhiều sự thật chưa được nói đến?
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng nhau bóc tách từng lớp thông tin, từ khái niệm, sự khác biệt với bao bì phân hủy sinh học, đến những hiểu lầm phổ biến và cả những thách thức trong việc ứng dụng trong đời sống. Đã đến lúc nhìn nhận thẳng thắn về sự thật về bao bì tự hủy – để chúng ta không chỉ là người tiêu dùng thông thái, mà còn là những công dân có trách nhiệm với môi trường sống của chính mình.
Bao bì tự hủy là gì?
Bao bì tự hủy là loại bao bì được thiết kế để có thể phân rã hoặc phân hủy sau một khoảng thời gian nhất định, dưới tác động của các yếu tố tự nhiên như ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ, vi sinh vật hoặc enzyme. Khác với bao bì nhựa truyền thống có thể tồn tại hàng trăm năm ngoài môi trường, bao bì xanh sẽ "biến mất" hoặc trở về dạng chất hữu cơ không gây hại trong một thời gian ngắn hơn nhiều — có thể chỉ vài tháng hoặc vài năm tùy theo loại và điều kiện phân hủy.
Một số bao bì được làm từ nguyên liệu sinh học như tinh bột bắp, mía, khoai mì, hoặc từ các loại nhựa phân hủy sinh học như PLA (Polylactic Acid), PBAT, hay PHA. Những loại vật liệu này thân thiện với môi trường hơn và không để lại vi nhựa sau khi phân hủy.
Tuy nhiên, để thực sự phát huy tác dụng, chúng cần được sử dụng và xử lý đúng cách — ví dụ như phân loại rác, ủ phân công nghiệp hoặc đưa đến các trung tâm xử lý chuyên biệt. Nếu không, chúng vẫn có thể gây tác động tiêu cực đến môi trường như các loại bao bì thông thường.
Sự thật về bao bì tự hủy
Túi ni-lông được sản xuất từ nhựa polyethylene có nguồn gốc từ dầu mỏ và quá trình tự phân hủy của nó diễn ra rất chậm. Thực tế, dưới tác động của ánh sáng, túi xốp vỡ ra thành nhiều phân tử nhựa nhỏ hơn, độc hại hơn và cuối cùng gây ô nhiễm cho đất và nguồn nước. Chúng có thể len lỏi vào thức ăn của động vật và con người. Khi không được vứt ra bãi rác hoặc đốt bỏ, túi nhựa thường được nước đưa ra biển thông qua đường cống thải, sông rạch. Theo Cơ quan Khảo sát Nam cực Anh Quốc, túi nhựa được thấy trôi nổi ở vùng biển phía Bắc Bắc cực trong khi Trung tâm bảo tồn môi trường biển của Mỹ gần đây cho biết túi nhựa chiếm hơn 10% số rác tấp vào đường bờ biển nước này. Túi ni-lông có thể là thảm họa kết liễu đời sống của nhiều sinh vật. Theo Quỹ Bảo tồn động vật hoang dã thế giới, nhiều cá thể thuộc khoảng 200 loài sinh vật biển (như cá voi, cá heo, hải cẩu, rùa...) đã chết sau khi nuốt phải túi ni-lông do nhầm là thức ăn; nhiều loài thủy sản cũng bị chết ngộp khi chui vào túi ni-lông.
Trong bối cảnh vấn đề môi trường đang trở thành tiêu điểm toàn cầu, các siêu thị ở nhiều nước cũng đã nhập cuộc. Túi xách làm từ nhựa tái chế, túi ni-lông tự hủy từ bột bắp hay túi xách dùng nhiều lần có mặt ngày càng nhiều tại các quầy tính tiền trong siêu thị. Trong khi đó, công ty Symphony Environmental Technologies (Anh) đã phát triển được công nghệ sản xuất túi nhựa thân thiện hơn với môi trường bằng cách thêm chất phụ gia d2w vào polyethylene trong quá trình sản xuất. Trung bình, loại túi này sẽ tự hủy sau 2 năm và các phân tử nhỏ khi rã ra sẽ vô hại với vi sinh vật.
Trước câu hỏi có nên cấm dùng túi ni-lông, ông Michael Laurier – tổng giám đốc Symphony Plastics cho rằng không nên, và dẫn chứng khi Ireland đánh thuế vào túi ni-lông, doanh số mặt hàng này giảm 90% nhưng doanh số túi nhựa đựng rác lại tăng thêm 400%. Ông cũng chỉ ra rằng túi nhựa làm từ bột bắp về lầu dài có thể gây hại cho môi trường nhiều hơn so với túi ni-lông thông thường. “Khi loại túi nhựa sản xuất từ bột bắp bị vứt ra bãi rác, trong quá trình phân hủy, chúng giải phóng methane – khí gây hiệu ứng nhà kính cực mạnh”. Hiệp hội Nhựa Tự hủy Anh quốc cho rằng một số loại nhựa tự hủy (trong đó có loại làm từ bột bắp) chứa đến 50% thành phần nhựa nhân tạo có nguồn gốc từ dầu mỏ.
Đó là chưa nói nhân loại có thể phải “trả giá” đắt hơn trong việc sản xuất túi xách từ những nguyên liệu thay thế như bột bắp hoặc dầu cọ. Mới đây, một báo cáo của tổ chức môi trường Hòa bình Xanh báo động thực trạng phá hủy rừng trên diện rộng ở Indonesia để trồng cọ nhằm đáp ứng nhu cầu dầu cọ đang tăng cao. Đất vốn là kho dự trữ khí carbon hiệu quả. Đốt rừng không khác nào giải phóng hàng tấn khí các-bô-níc (CO2) vào bầu khí quyển. Vấn đề là trong tương lai chúng ta sẽ sử dụng thứ gì để mang hàng hóa về nhà? Peter Robinson – Giám đốc tổ chức Theo dõi Rác thải ở Luân Đôn nói: “Trước hết và quan trọng hơn hết là phải hạn chế dùng túi ni-lông đồng thời khuyến khích việc sử dụng túi xách có thể tái sử dụng nhiều lần”.
- Về công nghệ, được biết quy trình sản xuất loại bao bì này không có gì khác biệt so với những loại túi, màng nylon thông thường mà Các Cty SX Bao Bì vẫn làm lâu nay.
- Người ta pha thêm vào nguyên liệu đầu vào (hạt nhựa) một chất phụ gia nhập từ Mỹ có tên là D2W. “Tùy theo nồng độ tính chất của các loại màng mà pha thêm chất D2W theo tỷ lệ nhất định để các túi, bao nhựa này sẽ phân hủy nhanh hay chậm, thường là từ 3 - 6 tháng” ,
- Giá bao này sẽ cao hơn bao túi nylon thông thường từ 10-20 %.
- Ngoài ra còn có loại bao bì “tự hủy cơ học” này khác rất xa so với loại túi xốp “tự hủy sinh học” được sản xuất bởi các tập đoàn hàng đầu ở châu Âu như BASF, Biotec , Bruckner(Đức) hay Novamout (Ý).
( sẽ được giới thiệu sau )
- Tự hủy sinh học Được làm từ nguồn nguyên liệu hữu cơ như bột bắp, dưới tác động của vi sinh vật có nhiều trong môi trường tự nhiên, bao bì “tự hủy sinh học” sẽ chuyển hóa thành những chất hữu cơ đơn giản, dễ hòa tan và vô hại, thậm chí phân hủy thành khí carbonic (CO2) và nước.
- Tuy nhiên nếu đi sâu vào lỉnh vực này thấy còn nhiều mặt hạn chế : Trong khi đó, các bao hay túi xốp làm từ hạt nhựa (HDPE, LDPE hay LLDPE) dưới tác dụng của các chất phụ gia như D2W hay Alta Degradable… chỉ vỡ vụn thành những mảnh có kích cỡ từ 2-5mm. Về tác động đến môi trường, những mảnh vụn PE “trơ” này vẫn tồn tại trong tự nhiên từ 50- 80 năm, thậm chí chúng còn dễ phát tán vào trong đất và nguồn nước hơn. Đó là chưa tính đến tác hại của những hóa chất đi kèm như mực hay phẩm màu dùng để in ấn trên bao bì.
Hiện nay các nhà phân phối hàng tiêu dùng trong nước như hệ thống siêu thị Metro (Đức) hay Big C (Pháp)… đã bắt đầu hạn chế sử dụng bao túi nylon, trong khi các cơ quan chức năng cũng đang kiến nghị những biện pháp cần thiết - chẳng hạn như thu phí sử dụng...
Đón đầu xu hướng tiêu dùng này, Hiện nay đả có 1 vài doanh nghiệp đã mạnh dạn đầu tư cho việc sản xuất bao bì tự hủy đã bỏ ra hàng triệu cho đến hàng chục triệu đô la Mỹ cho dây chuyền thổi bao bì nylon.
Sự khác biệt giữa bao bì tự hủy và bao bì phân hủy sinh học
Mặc dù hai khái niệm bao bì tự hủy và “bao bì phân hủy sinh học” thường được sử dụng thay thế cho nhau trong cuộc sống hàng ngày, nhưng thực chất chúng có những điểm khác biệt rõ rệt về bản chất, nguyên liệu và cách thức phân hủy:
Về định nghĩa
-
Bao bì xanh là loại bao bì có thể bị phân rã thành các mảnh nhỏ hoặc biến mất dưới tác động của các yếu tố môi trường như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm và không khí. Tuy nhiên, một số loại chỉ phân tách về mặt vật lý chứ không thực sự "sinh học hóa", tức là vẫn để lại vi nhựa hoặc hóa chất tồn dư trong môi trường.
-
Bao bì phân hủy sinh học là loại bao bì được sản xuất từ các nguyên liệu hữu cơ tự nhiên như tinh bột, cellulose, hoặc các loại nhựa sinh học (PLA, PHA...) và có khả năng bị phân hủy hoàn toàn thành CO₂, nước và sinh khối dưới tác động của vi sinh vật trong điều kiện thích hợp mà không để lại chất độc hại.
Về nguyên liệu
-
Có thể được làm từ nhựa truyền thống pha thêm phụ gia tự hủy (oxo-degradable), hoặc từ vật liệu sinh học nhưng không đảm bảo hoàn toàn phân hủy sinh học.
-
Bao bì phân hủy sinh học hoàn toàn không chứa nhựa hóa dầu. Nguyên liệu sản xuất có thể tái tạo và thân thiện với môi trường.
Về điều kiện phân hủy
-
Có thể phân rã một phần trong điều kiện tự nhiên, nhưng thường cần ánh sáng mặt trời hoặc nhiệt độ cao, và đôi khi chỉ phân rã thành vi nhựa nhỏ.
-
Bao bì phân hủy sinh học thường cần môi trường đặc biệt như ủ công nghiệp (industrial composting) với sự kiểm soát chặt chẽ về độ ẩm, nhiệt độ và vi sinh vật để phân hủy hoàn toàn.
Tác động đến môi trường
-
Nếu không kiểm soát đúng có thể vẫn gây ô nhiễm do tạo ra vi nhựa hoặc phân hủy không hoàn toàn.
-
Bao bì phân hủy sinh học được xem là “sạch” hơn, vì sau khi phân hủy không để lại chất độc hại và có thể tái tạo thành phân hữu cơ.
Tóm lại, điểm khác biệt lớn nhất giữa hai loại bao bì này nằm ở mức độ thân thiện với môi trường và khả năng phân hủy hoàn toàn. Bao bì phân hủy sinh học được đánh giá cao hơn trong các chiến lược phát triển bền vững, nhưng cũng đòi hỏi điều kiện xử lý chuyên biệt.
Vì sao bao bì tự hủy trở thành xu hướng?
Trong những năm gần đây, bao bì tự hủy không còn là khái niệm xa lạ, mà đã dần trở thành một xu hướng toàn cầu trong ngành công nghiệp bao bì và tiêu dùng xanh. Vậy tại sao loại bao bì này lại được ưa chuộng và phát triển mạnh mẽ đến vậy? Dưới đây là những lý do chính:
Mối đe dọa nghiêm trọng từ rác thải nhựa
Chúng ta đang sống giữa một “đại dịch nhựa” – mỗi năm có hàng triệu tấn nhựa bị thải ra đại dương, rừng núi và môi trường sống. Nhựa dùng một lần như túi nylon, ống hút, hộp xốp... cần đến hàng trăm năm mới phân hủy, và trong thời gian đó, chúng không ngừng gây hại cho động vật, đất đai và nguồn nước. Trước tình trạng này, nổi lên như một giải pháp khẩn cấp và thiết thực để giảm thiểu rác thải nhựa.
Ý thức bảo vệ môi trường của người tiêu dùng tăng cao
Ngày nay, người tiêu dùng – đặc biệt là giới trẻ – quan tâm nhiều hơn đến yếu tố môi trường trong hành vi mua sắm. Họ sẵn sàng trả thêm một khoản chi phí để sử dụng sản phẩm thân thiện với thiên nhiên. Với hình ảnh "xanh, sạch", dễ dàng ch